گنبد جبلیه کرمان
تاریخچه بنا
از تاریخ بنا و دلائل ساخت این گنبد مطلبی ذکر نشده است. ایرانیان معتقدند که این مکان آتشکده یا مقبره یکی از زرتشتیان بوده و برخی نیز اعتقاد دارند که مزار سید محمد تباشیری است. ولی این مطلب اخیر را در بعضی نقاط تکذیب میکنند. پژوهشگران اروپایی نظیر هیلن براند این گنبد را متعلق به سلجوقیان میدانند . ولی این موضوع چندان درست به نظر نمیرسد چرا که «جبلی» تحریف شده کلمه «گبری» است و طبق قواعد اشتقاقهای فارسی «گ» به «ج» بدل شدهاست . از این رو قدمت این گنبد را از این کلمه که آن را گنبد «گبر» نیز گفتهاند میتوان حدس زد که شاید مربوط به پیش از اسلام باشد و از بناهای زرتشتی و گبری است، گرچه سبک آن با سبک آتشکده ها تطابق ندارد. برخی احتمال دادهاند که بنای مذکور مربوط به اواخر دوره ساسانی باشد که اوائل اسلام تعمیر و مرمت شدهاست و یا اینکه در اوائل اسلام با الهام از معماری ساسانی بنا گردیدهاست.این بنا در دوره هایی (از جمله دوره سلجوقی به دستور محمد بن الیاس) تعمیر شده است.
مطالعات معماری بنا
در منتهی الیه شرقی کرمان در نزدیکی دو قبرستان صاحب الزمان و سید حسین کرمان، گنبد بزرگ و عجیبی از سنگ و گچ بنا گردیده که دست تطاول روزگار در تخریب آن کوتاه آمدهاست. این گنبد هشت ضلعی که به گنبد گبری نیز شهرت دارد تماما از سنگ است و عرض پی آن نیز در پایه به ۳ متر میرسد. در هشت طرف آن هشت در به عرض ۲متر قرار گرفته که اخیرا برای مستحکم ساختن بنا و جلوگیری از تخریب آن درگاهها را با سنگ مسدود کردهاند و فقط یکی را باز گذاشتهاند. سقف گنبد از آجر ساخته شده و داخل آن ظاهرا دارای تزیینات گچبری بوده که قسمت بالای آن ریخته و قسمت پایین بنا اگر تزییناتی هم داشته از بین رفته است. مصالح به کار رفته در دیوارها، سنگ لاشه با ملات گچ از بیرون و آهک از داخل است.
كوچكترین سنگ قبر كشف شده در استان كرمان نیز در این گنجینه نگهداری میشود.این سنگ با ابعاد۲۲*۲۶ سانتیمتر و كتیبه آن شامل دو بخش است. حاشیه كتیبه كه شروع آن از قسمت پایین گوشه سمت راست است شامل ۱۹ آیه و بخشی از آیه ۱۸ سوره مباركه آل عمران است. در پایان كتیبه در قسمت سمت چپ نام متوفی و سال وفات در یك كادر محرابی شكل قرار گرفته است بدین مضمون: هذا قبر العبد الضعیف المحتاج الی رحمت الله ابی جعفر احمد بن حمزه بن علی غفارالله ان توفی فی جمادی الاخر سنه الحدی و اربعین و خمسه مابه. چنانكه از كتیبه سنگ برمیآید تاریخ وفات متوفی سال۵۴۱ هجری قمری است. در میان سنگ قبرهای موجود در گنجینه جبلیه، سنگ قبر میرزا آقاخان، پسر میرزا احمدعلیخان وزیری نویسنده تاریخ كرمان نیز به چشم میخورد. به گفته دكتر باستانی پاریزی مورخ معاصر كرمانی، وی در امر تالیف كتاب تاریخ كرمان با پدرش همكاری داشتهاست. متن سنگ قبر وی به این مضمون است: وفات مرحوم مغفور آقای میرزا آقاخان خلف مرحوم میرزا احمدعلی خان وزیری طاب ثراه به تاریخ سنه۱۳۱۷ شهر شوال. در بین وقفنامههای سنگی موجود در گنجینه جبلیه، كتیبه وقف آتشكده روستای قناتغستان نیز جالب توجه است. این وقفنامه بعد از تخریب آتشكده، توسط كارشناسان سازمان میراث فرهنگی استان كرمان به این سازمان منتقل شد و هماكنون در این گنجینه نگهداری میشود. این وقفنامه مربوط به سال۱۲۸۲ هجری قمری است
سلام، حمیدی هستم، دانشجوی امور فرهنگی